Trashëgimia kulturore e Kosovës – cila është ajo?

[admin]

Tribuna e PEN Qendrës së Kosovës

Trashëgimia kulturore e Kosovës – cila është ajo?


1 Dhjetor 2006

- A e mbulon emërtimi “trashëgimi kulturore e Kosovës” tërë mozaikun kulturor të trashëguar në këtë vend?

- Ideja enklavizuese e manastireve ortodokse në Kosovë a prodhon efekte që konfrontojnë mjedisin kulturor të Kosovës?

- Kush e ka ndërtuar stereotipin kulturor të Kosovës si përplasje civilizimesh përmes trshëgimisë së objekteve materiale të kultit, duke e reduktuar atë në trashëgimi ortodokse dhe islame?

- Cila është gjendja e trashëgimisë kulturore të antikitetit në Kosovë?

- A janë të gatshëm të gjithë banorët e Kosovës t'i njohin vlerat kulturore të trashëguara ndër shekuj në këtë hapësirë si pasuri e civilizimit global pavarësisht nga kush janë ndërtuar dhe firmën e kujt bartin?

Tribuna mbahet ditën e premte, 1. 12. 2006 në orën 11:00 në amfiteatrin e Bibliotekës Kombëtare dhe Universitare të Kosovës

Fjalët hyrëse për debat:

- Edi Shukriu
- Mehmet Kraja
- Shkelzen Maliqi
- Milazim Krasniqi
- Flamur Doli

[admin]

Shkruar nga Dr. Edi Shukriu

TRASHËGIMIA KULTURORE E KOSOVËS: VLERAT, SFIDAT DHE MUNDËSITË

Ata që nuk e njohin të kaluarën janë si foshnja, nuk din gjë! është një thënie që e përdor shpesh, ndonëse është shkruar para 2000 vjetëve. Mendoj se me këtë shprehet thelbi i nevojës për njohjen e së kaluarës: të fitohen njohuritë dhe eksperienca; ta njohim veten dhe të tjerët dhe përmes njohjes reciproke të kuptohemi dhe të respektohemi.

Të kuptuarit e trashëgimisë kulturore në rend të parë do të thotë të kuptuarit e shtresimeve kulturore në kohë dhe në hapësirë, si dhe të kuptuarit e shumë-dimenzionalitetit të saj. Andaj, studimi i trashëgimisë zë fusha të llojshme, siç janë arkeologjia e deri tek filozofia e psikologjia, duke përfshirë dhe shkencat natyrore.

Trashëgimia kulturore është pasqyrë e vlerave dhe e nivelit kulturor të një populli. Tradita e trashëguar dhe shkalla e studimit dhe e kujdesit ndaj trashëgimisë janë shprehje e dy komponenteve kyçe për përcaktimin e nivelit kulturor të një populli apo të një hapësire: (1) të nivelit kulturor në të kaluarën, dhe (2) të nivelit kulturor në të tashmen. Në kuadër të kësaj, marrja me trashëgimi nënkupton tri kushte thelbësore, që mund të paraqiten si paraqisja shkurtimisht si NPP: (1) Njohje, (2) Profesionalizëm dhe (3) Pasion.

1. Vlerat trashëgimore: përkatësia kosovare, europiane dhe botërore

Kosova, territor i përshtatshëm për jetë që nga parahistoira e hershme, është një hapësirë e begatshme me traditë kulturore, sa materiale aq edhe shpirtërore. Trashëgimia e saj u shtresua që nga kulturat e para bujqësore para 8000 vjetëve, mbase dhe më heret. Kjo kulturë, e lindur nga substrati neolitik, u gërshetua me elemente indoeuropiane eneolitike dhe krijoi adstratin ilir, që në mesjetë u njoh si arbëror/shqiptar. Kosova, si territor qendror dardan, krijoi identit politik me krijimin e shtetit të Dardanisë (IV-I p.e.r.). Mbi këtë bazë trashëgimore ndikuan apo u bënë pjesë e shtresimeve edhe kulturat e popujve të tjerë (helene, romake, sllave-serbe, osmane). Është e vlefshme të ceket se identiteti i krijuar në kuadër të shtetit dardan dhe rezistenca e vazhdueshme ndaj romakëve bënë që në vitin 279 të krijohej njësia e veçantë administrative-politike romake, Provinca e Dardanisë. Në antikën e vonë dhe në mesjetë Dardania u gjet nën pushtetin e perandorisë së fuqishme bizantine. Në fund të mijëvjeçarit të parë u dominua nga shteti bullgar i Samuilit, në shekullin XII u nga shteti mesjetar serb, nga shekulli XV nga perandoria otomane, në kuadër të së cilës u krijua Vilajeti i Kosovës, ndërsa në fillim të shekullit XX iu dha Mbretërisë Serbe, Kroate dhe Sllovene, për të pasuar me rrjedhat e tjera historike, tani më të njohura. Si rrjedhojë e një historie të tillë kishte dhe ndikime e shtresime të llojshme kulturore.

Shtresimet e tilla, në Kosovë e kudo, shtrojnë edhe çështjen e përkatësisë etnike. Si rrjedhojë shfaqen dhe mëtimet për përvetësimin e tyre, duke sjellur dhe situata absurde. Po të ishte e natyrshme kjo, italianët do të mund të thoshin Roma është e jona, të na ndalonin hyrjen në të dhe, njëkohësisht, do të mund ta kërkonin të drejtën historike mbi Kosovën, se romakët e sunduan mbi 500 vjet!

Mendoj se trashëgimia kulturore është vlerë e përbashkët e popullatës që jeton në një territor të caktuar dhe si e tillë është një kubik i mozaikut kulturor europian dhe botëror.


2. Sfidat politike, legale, administrative dhe profesionale

Trashëgimia e Kosovës përballet me sfida të shumta dhe në kuadër të tyre do të veçoja: 1) Shfrytëzimin e trashëgimisë si mjet i presionit politik nga Serbia, 2) Joprofesionaizmin dhe 3) (Mos)Çasjen e UNMIK ndaj trashëgimisë deri në vitin 2004. Duke mos nënvlerësuar sfidat e tjera me të cilat ballafaqohet Kosova në fushën e trashëgimisë, mendoj se sfida më e madhe është sfida politike siç ishte dhe më parë, ashtu siç mendoj se ku përzihet politika ditore nuk ka mbrojtje reale të trashëgimisë.

E kaluara e Kosovës është e stërngarkuar me shfrytëzimin e trashëgimisë për nevoja politike, përkatësisht për krijimin e të drejtës false historike të serbëve mbi Kosovën. Në kuadër të kësaj politikat serbe kanë krijuar dhe ushqyer ndarjen e trashëgimisë në baza religjioze, duke i dhënë prioritet objekteve ortodokse dhe duke e reduktuar trashëgiminë kosovare në trashëgimi ortodokse dhe islame. Enklavizizimi i manastireve ortodokse në Kosovë, pa dyshim, prodhon efekte konfrontuese në mjedisin kulturor të Kosovës. E kaluara e afërt, marsi i vitit 2004 është shembull i tillë, duke qenë rezultat i pakënaqësisë së popullatës me gjendjen e krijuar dhe me mos respketimin e vullnetit të popullit aq ishte dhe tërheqje e vëmendjes tek njeri nga gjeneratorët që pengojnë arritjen e pavarësisë dhe stabilitetin e Kosovës.

Ndarja e trashëgimisë në baza etnike në Kosovë është absurditet sui generis. Kosova është ballafaquar gjatë me përdorimin e trashëgimisë si mjet të presionit politik. Madje edhe gërmimet e suksesshme në Vërmicë (1974-1975) u keqpërdorën në vitin 1981 për ta akuzuar shkencën kosovare dhe shqiptarët si shkatërrues të kinse varreve mesjetare serbe. E vërteta ishte krejt tjetërfare: në mesin e katër arkeologëve që i zhvilluan gërmimet ishte vetëm një shqiptar, ndërsa objektet e luajtshme u konzervuan në kohë rekorde dhe u vendosën në vitrinat e Muzeut të ri Arkeologjik në Prizren.

Është me rëndësi të ceket se këtë trashëgimi, studimin dhe mbrojtjen e saj, asnjëherë nuk e kemi parë të ndarë në baza etnike, gjë që nuk mund t’i atribuohet regjimeve serbe. Mjerisht, logjikën e ndarjes etnike e ka pranuar edhe administrata ndërkombëtare e pasluftës në Kosovë, nën propagandën e njohur me decenie se qenkan të rrezikuara nga shqiptarët! Loja e regjimeve serbe me trashëgiminë ortodokse në Kosovë është më se e njohur për ne. Madje, në Kosovën e pasuftës kishat dhe manastiret ortodokse u bënë ‘kështjella’ serbe, të mbrojtura nga KFORi. Rreptësisht të ndaluara për shqiptarët! Ndalesa vlente edhe për një vizitë të shkurtër të ekspertëve shqiptarë, qofshin ata edhe pjesë përbërëse e delgacionit të UNESCOs.
Është e vërtetë se historia botërore njeh mëtime për shfrytëzimin e trashëgimisë si mjet për arritjen e qëllimeve politike, siç ishte përdorimi i megaronit dhe të kryqit të thyer (svastika), të njohur si simbol i rrugës diellore që nga parahistoria e hershme. Por, duhet të përkujtoj se historia është po aq dëshmitare e dështimit të këtyre mëtimeve.

Pse nuk iu kushtua kujdes i mjaftueshëm trashëgimisë? Faktorë të shumtë ndikuan në Kosovën e pasluftës, por mendoj se frika e UNMIK-ut nga e kaluara e afërt dhe përjetimet e tmerrshme të popullit të Kosovës, kishte si rrjedhojë edhe ikjen nga trashëgimia në përgjithësi. Ishte ky një tentim i UNMIK-ut për damnatio memorie (fshirje e kujtesës). Përkujtoj, mëtimet e tilla gjatë gjithë historisë së njerëzimit nuk patën sukses. Ngulfatja dhe moskujdesi ndaj trashëgimisë dhe mospërfillja ndjenjave të popullatës, ka rezultuar me pasoja të papritshme. Edhe marsi i vitit 2004 e dëshmon këtë. Dhe tani, në vend të përkujdesjes dhe gjetjes së mekanizmave preventivë, duhet të merremi me pasojat.

Në vitin 2000 e pas, jo kot, insistoja tek UNMIK-u që ta inicojmë bërjen e një muzeu, ku do të paraqitej e kaluara e afërt e popullatës së Kosovës. Çka me serbët e pasluftës në Kosovë? ishte reagimi i tyre. Një pjesë e muzeut do ta përfshinte dhe periudhën e menjëhershme të pas luftës, është dhe kjo pjesë përbërëse e historisë! u përgjigjesha. Kot, prioritet jo vizionar për ta ngeli fshirja e kujtesës.

Sa një objekt kulti i takon vetëm një populli? çshtë një pyetje që është riaktualizuar sërish. Se objektet e kultit ngriten njera mbi tjetrën, për t’u shlyer gjurmët e mëhershëm këtë e di çdo shkencëtar e profesionist. Edhe historia e Kishë së Shën Premtes e dëshmon këtë: nisi si tempull pagan për t’u bërë kishë e krishterizmit të hershëm, bazilikë e periudhës bizantine, kishë mesjetare ortodokse, xhami dhe sërish kishë ortodokse. Shembuj të tillë ka përplotë, siç është edhe rasti i Kishës në Graçanicë, për të cilën edhe Branislav Nushiq shkruan se është ndërtuar mbi themelet e kishës latine.

Është e vertetë se kishat ortodokse janë mbrojtur me shekuj dhe me shumë xhelozi nga shqiptarët. Ka të bëjë kjo me etikën shqiptare? Mendoj se mbrojtja është motivuar pikë së pari nga fakti se ato kisha ishin të tyre dhe i ndjenin si të tyre edhe pas konvertimit në islamizëm. Kjo përkon, pikë së pari me çështjen e trashëgimisë shpirtërore apo trashëgiminë e paprekshme, e cila i sfidon shekujt. Jo kot, popullata musimane shqiptare edhe sot e kësaj dite e feston Shën Gjergjin me kalendarin ortodoks dhe përcjellë, ndonëse edhe pavetëdijshëm, ritualet e kalendarit ortodoks.

A kemi bërë sa kemi mundur apo jemi kapluar nga retorika, lufta për pushtet, pseudo-profesionalizmi dhe pasioni amatoresk? Kosova dhe e ardhmja e saj po ballafaqohet sërish me sfidën e shfyrtëzimit të trashëgimisë ortodokse si mjet i presionit politik, tani çuditërisht dhe me trysni ndërkombëtare. Tani shtrohet pyetja se sa ne jemi të përgatitur për këtë dhe në këto momente vendimtare. Mendoj se Grupi negociator dhe vendimmarrësit e tanishëm të Kosovës nuk e kanë pasur parasysh sa duhet rëndësinë e trashëgimisë kulturore dhe aftësitë e palës tjetër që këtë ta shfrytëzojnë, andaj 1) është bërë ekipi politik, me bashkëpunëtorë të seleksionuar sipas ndikimeve politike dhe 2) ka dominuar jotransparenca. Si pasojë janë edhe 40 zonat e mbrojtura të trashëgimisë ortodokse, të cilat, si do që të quhen, janë lloj i eksteritorialitetit.
Çështjet administrative të mbrojtjes së trashëgimisë janë sfidë tjetër. Me këtë rast do të thosha se shkatërrimi, mos kujdesi, ndërtimet pa leje e me leje në lokalitetet e trashëgimisë janë bërë dukuri. Ndërtimi i bazenit të notit dhe shkatërrimi i lokalitetit të madh arkeologjik në Zlakuçan, me terma të periudhës romake dhe tempullin e shekullit I, është njeri nga rastet e tilla. Për këtë i kam shkruar Presidentit Rugova, Kryeministrit Rexhepi dhe Ministrit përgjegjës Brajshori, si dhe lidhur me çështjen e kam informuar opinionin përmes mediave. Asnjë përgjigje nuk kam marrë. Përkundrazi, Presidenti ka prerë trakën e inagurimit të bazenit të notit në Zlakuçan.

Mbrojtja e e vërtetë e trashëgimisë nënkupton bashkëpunimin midis institucioneve të llojshme, përfshirë dhe policisë. Mungesa e këtij bashkëpunimi, si dhe jo vetëdija e duhur për vlerat e saja bënë që Kosova të ballafaqohet edhe me tregëtimin me trashëgiminë e luajtshme, vjedhjen e saj, madje ajo edhe t’u dhurohet ndërkombëtarëve që veprojnë në Kosovë (sic!).
Me këtë rast duhet theksuar edhe mosangazhimin e duhur të UNMIK-ut dhe OKB-së në përgjithësi për kthimin e trashëgimisë kosovare të marrë në Serbi para luftës në Kosovë, mendoj për thesarin arkeologjik, atë etnologjik dhe për gjithë dokumentacioni e trashëgimisë. Kthimi i vetëm një objekti, Hyjneshës së Prishtinës, ishte edhe një lojë politike. Opinioni duhet ta dijë se, për dallim nga thesari etnologjik dhe dokumentacioni i trashëgimisë, thesari arkeologjik i është huazuar Beogradit për ekspozitën Arheolosko blago Kosova i Metohije (për të ekziston dokumentacioni). Është çështje tjetër pse dy arkeologët shqiptarë të Muzeut të Kosovës nuk i përfillën rekomandimet e mija që të mos bashkëpunonin për këtë ekspozitë me prapavijë politike. Po ashtu u thashë se si parapaskenë shoh si qëllim mbajtjen e objekteve në Beograd, pasi që lufta në Kosovë kishte filluar.

Në fund, dua të cek se mbrojtja adekuate e trashëgimisë kulturore ofron mundësi të shumta, duke u nisur nga zhvillimi i ekonomisë turistike, bashkëpunimi rajonal e më gjerë dhe si urë për ngritjen e respektit të ndërsjellë midis popujve dhe ndërtimin e paqes. A janë të gatshëm të gjithë banorët e Kosovës t'i njohin vlerat kulturore të trashëguara ndër shekuj në këtë hapësirë si pasuri e civilizimit global pavarësisht nga kush janë ndërtuar dhe firmën e kujt bartin? Mendoj se po, siç mendoj se duhet punuar ende shumë për ngritjen e vetëdijes për ta mbrojtur këtë.

Në Prishtinë, 1dhjetor 2006

[admin]

Shkruar nga Mehmet Kraja

Trashëgimia kulturore e Kosovës, cila është kjo?

Ne, as tani dhe as më herët, nuk e kemi sqaruar qartë konceptin trashëgimi kulturore e Kosovës, as profesionalisht, as politikisht. Cila është kjo trashëgimi, çfarë përfshin ajo? A është ajo trashëgimi vetëm fetare apo vetëm civilizuese, apo fetare dhe civilizuese njëkohësisht? A është nacionale apo mbi nacionale? A është identitare apo mbi identitare? A është trashëgimia e Kosovës konflikt civilizimesh apo bashkëjetesë e tyre?

Në sqarimin e këtyre problemeve, ne nuk kemi shkuar larg, por kemi marrë konceptet serbe të trashëgimisë kulturore të Kosovës, ndonjëherë mekanikisht i kemi kthyer në anën e kundërt, pra në anën tonë, dhe kemi vazhduar të patrazuar të luajmë një lojë, në të cilën dihet që paraprakisht se do të dalin fitues ata që na i kanë imponuar konceptet e këtilla. Tani është pak vështirë të thuhet përse ka ndodhur kjo. A janë fajtorë ndërkombëtarët, a është fajtore politika jonë, apo janë fajtorë njerëzit kompetentë, profesionistët e kësaj fushe, të cilët, siç duket tani, nuk kanë bërë përpjekje të mjaftueshme jo vetëm që t’u imponojnë këtyre faktorëve vendimmarrës ndryshimin e domosdoshëm të konceptit trashëgimi kulturore në rrethanat e Kosovës, por këto gjëra nuk i kanë bërë të qarta as për opinionin, madje as për veten e tyre.

Natyrisht, në këtë pikë gjërat nuk paraqiten aq të thjeshta, sepse trashëgimia materiale kulturore e Kosovës, ndryshe nga shumë vende të tjera, nuk është vetëm materiale, sepse bart me vete edhe një kujtesë historike, nxit pasione dhe emocione, në një mënyrë duket sikur është pjesë e konstalacionit gjenetik të njeriut të këtyre hapësirave, duke përfshirë këtu edhe implikimin shtesë të problemeve politike. Pra, kjo trashëgimi materiale nuk qëndron e pavarur nga korpusi i ideve, në emër të të cilave shpesh është luftuar dhe është derdhur gjak në Kosovë. Pikërisht për këtë arsye, trashëgimisë kulturore të Kosovës nuk mund t’i qasemi me koncepte universale, por duhet parë dhe analizuar specifikat e saj atipike, gjithnjë duke synuar që ajo gradualisht të zhvendoset nga terreni historik dhe politik dhe të vendoset në terrenin kulturor, atje ku e ka vendin. Ky është optimumi, të cilin verbalisht e synojmë të gjithë, por që ta arrijmë, paraqitet mjaft e vështirë dhe e komplikuar.

Në këtë drejtim, sipas asaj që shihet tani, pengesën më të madhe e paraqesin konceptet dhe kuptimet skematike, të cilat janë ngulitur thellë në vetëdijen ballkanike, nga të cilat duhet dalluar dy: se trashëgimia kulturore ka funksion politik, e para, dhe e dyta, se trashëgimia kulturore e Kosovës paraqet jo bashkëjetesë civilizimesh, siç ndodh gjithkund tjetër, por konfliktin e tyre. Në të dy rastet, shqiptarëve të Kosovës konceptet e këtilla janë imponuar. Pra, ata nuk e kanë prodhuar vetë një botëkuptim të këtillë. Madje mund të them pa asnjë dilemë se ne, shqiptarët e Kosovës, nuk kemi prodhuar botëkuptim tonin për trashëgiminë kulturore, por kemi reaguar ose jemi kundërpërgjigjur sipas rastit, madje shpesh duke rënë pre e deformimeve të këtilla të imponuara. Na e kanë thënë dhe na e kanë përsëritur me mijëra herë se Kosova është Jerusalemi serb, për shkak të miteve të tyre që lidhen me këtë trashëgimi. Ne jemi përpjekur të kundërprëgjigjemi, shpesh me nervozizëm, ndonjëherë pa takt, jo gjithnjë duke bërë diferencimin e qartë midis asaj që na është imponuar si koncept i deformuar dhe asaj që përbën konceptin e drejtë, shkencërisht të pranueshëm të trashëgimisë. Ne kemi parë se si me mijëra herë identifikohet në mënyrë tendencioze trashëgimia fetare me atë kulturore, pastaj trashëgimia kulturore me atë nacionale, pastaj se si ngatërrohet identiteti fetar me atë nacional, si ngatërrohet miti me realitetin, të gjitha këto me një qëllim final: të shfrytëzohet trashëgimia kulturore si argument politik për mbajtjen e Kosovës nën sundim dhe zgjedhë. Në shumicën e rrethanave, ne nuk kemi bërë gjë tjetër, pos që jemi përpjekur të kundërpërgjigjemi, shpesh pa ndonjë argumentim dhe pa gjeturi. Në politizimin e trashëgimisë, thënë me një fjalë, na kanë tërhequr për hunde dhe në këtë mënyrë vazhdojnë të na tërheqin edhe tani.

Derisa problemi i politizimit të trashëgimisë kulturore të Kosovës del i qartë dhe pa ndonjë nevojë të madhe të argumentohet, një çështje tjetër që lidhet me pasqyrën dhe gjendjen reale në terren dhe që trashëgiminë kulturore të Kosovës e paraqet si konflikt civilizimesh, mendoj se në këtë pikë ka vend për sqarime dhe argumentime pak më të thelluara. E anashkalojmë faktin se propaganda serbe e ka lansuar këtë koncept, por ta shikojmë gjendjen në terren. Realisht, trashëgimia kulturore e Kosovës qëndron e ndarë në dy korpuse fetare: në njërën anë kemi kishat serbe, që kanë vlera të rëndësishme për artin bizantin dhe identifikohen me kristianizmin, bashkë me këtë edhe me trashëgiminë e civilizimit evropian, sikundër edhe me vetë identitetin e kombit serb; kurse në anën tjetër qëndron korpusi i monumenteve orientale, xhamia, hamame, kulla, që janë identifikuar si trashëgimi shqiptare, të cilat paraqesin vlera periferike për vetë kulturën orientale, ndërsa për shqiptarët, një pjesë e tyre, janë të identifikuara si kulturë fetare dhe jo nacionale. Së pari, në aspektin kulturor dhe historik, kjo është një gjendje defektoze e monumenteve kulturore në terren, sepse përbrenda përmban kontradikta të papajtueshme dhe shkapërcime atipike, situatë kjo që nuk mund të vihet në drejtpeshim as faktik, as konceptual. Elementet e pabarazimit janë: shqiptarët nuk identifikohen me fenë, serbët identifikohen me fenë; shqiptarët nuk kanë vlera, serbët kanë vlera; shqiptarët janë orientalë, serbët kanë oksidentalë; shqiptarët kanë trashëgimi aziatike, serbët kanë trashëgimi evropiane. Është e qartë se të këtillë kanë dashur ta paraqesin veten serbët dhe të këtillë kanë dashur t’i paraqesin shqiptarët. Propaganda e tyre shkencore, pseudoshkencore, politike, diplomatike etj. ka prodhuar realitetin në terren, i cili nëse nuk i përgjigjet qind për qind kësaj situate, në një masë të madhe e vërteton atë. Pse ka ndodhur kjo? Ku qëndron arsyeja? Trashëgimisë kulturore të Kosovës i mungon diçka, i mungon një komponentë e rëndësishme që të drejtpeshojë midis historisë dhe realitetit, që të jetë e harmonishme dhe që tradita të bashkëjetojë me bashkëkohësinë. Ndërmjet korpusit të monumenteve mesjetare serbe dhe korpusit oriental shqiptar; midis kishave serbe dhe xhamiave shqiptare, mungon mesjeta shqiptare. Ajo nuk është, ajo është shlyer nga realiteti monumental i Kosovës. Kosova është hapësira e vetme në rajon që nuk ka kështjella mesjetare, ose ka aq pak dhe i ka aq të shkatërruara, sa nuk dëshmojnë gjë (shembulli i Novobërdës). Kosova e ka antikën e mbuluar me dhe. Pra, mungon korpusi i monumenteve kulturore që do të qëndronte në mes të dy korpuseve të tjera dhe që do të krijonte një drejtpeshim të natyrshëm. Zhdukja sistematike e monumenteve mesjetare joserbe, sikundër edhe zhdukja ose lënia nën dhe e monumenteve antike, që ka qenë politikë afatgjate e Serbisë në Kosovë, ka lënë të duket në sipërfaqe një situatë jotipike, kështu që Kosova, nga një vend ku kanë bashkëjetuar në harmoni civilizimet, të dalë sikur ajo është djep i konfliktit të tyre.

Kjo është fitore e dhunshme e politikës mbi trashëgiminë kulturore, duke e deformuar pamjen dhe funksionin e saj.

Tani shtrohet çështja përse ne, edhe sot vazhdojmë të bëjmë të njëjtën gjë? Përse edhe sot kullandrisim trashëgiminë po me këto koncepte, me konceptet politike serbe të trashëgimisë së Kosovës si konflikt i pabarabartë civilizimesh dhe vlerash, si konflikt ndërmjet popujve dhe si konflikt ndërmjet historisë dhe realitetit? E bëjmë këtë, sepse ende jemi të prirë jo nga ndërtimi i koncepteve tona për trashëgiminë, por nga refuzimi i pafuqishëm i asaj që tashmë ka ndodhur. Ne përpiqemi të refuzojmë konceptet serbe të trashëgimisë së Kosovës në mënyrë deklarative, shpesh pa efekte, por nuk e bëjmë asnjë hap, ta zëmë, për një rrethim të hapësirës së Ulpianës. Ne i njohim politikat serbe rreth trashëgimisë në Kosovë, por nuk ndërmarrim asnjë hap t’i plotësojmë vakuumet dhe të korrigjojmë defektet. Kjo na bën të dukemi të varur nga ajo politikë, sepse varshmëri nuk është vetëm pajtimi me të, por edhe refuzimi i saj pa ndonjë efekt.

Madje, duke e refuzuar atë politikë, ne padashur jemi bërë pjesë e saj.


Në Prishtinë, 1dhjetor 2006

[admin]

Shkruar nga Dr. Milazim Krasniqi

TRASHËGIMIA KULTURORE DUHET TË DEBALLKANIZOHET
Trashëgimia kulturore si një tërësi vlerash materiale dhe shpirtërore, duhet të trajtohet brenda shtratit të dijeve përkatëse dhe të politikave kulturore të drejta, e jo të ideologjive nacionaliste, të cilat dinë ta shfrytëzojnë çështjen e trashëgimisë kulturore si pretekst për mobilizimin e ithtarëve të vet në projekte të dhunshme, qoftë pushtuese qoftë çlirimtare. Ndërsa, në një vend si Kosova, ku projekti faktik pushtues serb ambalazhohet si projekt çlirimtar, ndërsa projekti çlirimtar i shqiptarëve nganjëherë perceptohet edhe si projekt revanshist, tema e trashëgimisë kulturore dhe fetare, duhet të trajtohet me kujdes edhe më të madh, ngjasshëm me një plagë pasoperative, së cilës sapo i është ndalur gjakderdhja.

Nuk mund të mos rikujtohet në këtë kontekst zelli i regjimit gjakatar të Millosheviqit për fshirjejn e trashëgimisë kulturore shqiptare gjatë viteve nëntëdhjetë. Ajo prirje shkoi aq larg sa që në kulmin e konfliktit edhe me NATO-n, regjimi serb gjeti kohë për ta rrafshuar edhe shtëpinë-muze të Lidhjes së Prizrenit, duke mënjanuar çdo gjurmë të saj. Djegia e qindra objekteve kulturore, shkollore dhe fetare, pati tendencën e një kulturocidi, i cili mbeti në tentativë.

Nga ana tjetër, në trazirat e dhunshme të marsit të vitit 2004, u dëmtuan një numër i konsiderueshëm i kishave ortodokse, me çka u dha një mesazh rrënqethës se çfarë drejtimi mund të ndjek një rebelim iracional i motivuar nga intoleranca antiserbe.

Për t’i mbyllur përfundimisht këto plagë tragjike, është e domosdoshme që trashëgimia kultuore të trajtohet si vlerë më vete, pra, jashtë rivaliteteve politike, ideologjike, fetare dhe nacionale. Madje edhe jashtë statusit shtetëror, të cilin do ta ketë Kosova në të ardhmen. Pra, trashëgimia kulturore duhet të trajtohet si vlerë imanente dhe universale, e cila është produkt i intelektit njerëzor dhe e cila është në shërbim të njerëzimit.

Për fat të keq, bisedimet ndërmjet Prishtinës e Beogradit, temën e trashëgimisë kulturore dhe fetare serbe, e kanë ingranuar si një çështje politike, edhe pse e kanë quajtur me eufemizëm “çështje teknike”. Nga ajo që është bërë e njohur deri tash, pritet që raporti i Marti Ahtisari ta përfshijë në aranzhmanet e veta trashëgiminë fetare dhe kultuore serbe si një segment të veçantë të obligimeve politike dhe juridike të shtetit të ri të Kosovës ndaj Serbisë. Kjo mund të përfshijë edhe lejimin e karnevaleve të organizuara të serbëve nga Serbia dhe viset e tjera ku ata jetojnë, për të shënuar kremta historike e festa fetare.

Nëse mund të bëhet fjalë për ndonjë precedent të rrezikshëm në tërë këtë proces negociatash, përfshirja e trashëgimisë fetare dhe kulturore serbe në aranzhmanet e statusit, vërtet është i tillë.

Po të përdorej ky kriter për përcaktimin e statusit të shteteve ekzistuese dhe të atyre që do të formohen në të ardhmen, harta e botës do të shndërrohej në një katrahurë. Fjala vjen, me kësi kriteri, një pjesë e madhe e Turqisë, me Stambollin në plan të parë, do të duhej t’u jepeshin grekëve me koncesion, bashkë edhe me ndonjë status shteformues, për shkka se aty ka qenë selia e Konstandimit të Madh, e Justinianit dhe e Tadorës. Nga ana tjetër, Bullgaria dhe Greqia, do të duhej të jepnin privilegje shtetformuese për minoritetin turk në ato vende, i cili nëpër shekuj në ato territore ka ngritur një sërë vlerash kulturore dhe fetare, edhe pse shumica prej tyre janë rrënuar, për t’i fshirë gjurmët e asaj trashëgimie.. Ndërsa, Serbia, më kësi kriteri do të duhej t’u jipte status special hungarezëve jo vetëm në Vojvodinë, po edhe në Beograd, i cili një herë e një kohë ka qenë qytet hungarez, sikundër edhe qytet osman më vonë, e me një trashëgimi të ndjeshme kulturore hungazeze dhe otomane.

Në të vërtetë, në kuadër të bisedimeve për statusin, trajtimi i trashëgimisë fetare dhe kulturore të serbëve të Kosovës, është shndërruar në ricvijiqizimin e saj. Jovan Cvijiqi i pati parapri gjoja me “argumente kulturore”, vendimit të Konferencës së Paqes për përligjien e aneksimit të Kosovës dhe të tokave të tjera shqiptare. Edhe bisedimet e sivjeme në Vjenë, e kanë nxjerrë një pjesë të trashëgiminë fetare dhe kulturore serbe jashtë shtratit kulturor të vendit ku ajo është krijuar dhe ku gjendet, dhe e kanë trajtuar me parashenjë politike dhe ideologjike, si trashëgimi ekskluzive të Serbisë.

Në rast se kjo linjë finalizohet duke e krijuar idenë se lëshimet janë bërë për të kënaqur pretendimin se “Kosova është djepi kulturor serb”, do të mund të shndërrohet në virus të konflikteve të reja. Edhe kështu si janë punët sot, mbikëqyrja ndërkombëtare mbi Kosovën, është bërë e domosdoshme për shkak të fantazmave të miteve të së kaluarës, të cilat e kanë motivuar spastrimin etnik dhe gjenocidin e viteve 1998-1999.

Ajo që është edhe më keq, kësaj trashëgimie kulturore i është mveshur karakteri pothuajse i plotë fetar, ortodoks, gjë që paraqet një problem edhe më të madh. Reduktimi i trashëgimisë serbe në Kosovë vetëm në planin fetar, është i dëmshëm edhe për vetë serbët që jetojnë në Kosovë, sepse ata nuk identifikohen vetëm me ortodoksinë. Ata gjatë shekujve kanë krijuar edhe shtresa të tjera të trashëgimisë së tyre kulturore, ndërsa ato janë injoruar tërësisht.

Sikundër u tha më herët, trashëgimia kulturore e Kosovës do të duhej të trajtohej vetëm si problem kulturor dhe të rregullohej me ligje, që do të jenë të të njëjtave standarde me shtetet e sotme demokratike europiane. Europianizimi i kësaj problematike e jo riafirmimi i ballkanizimit të saj, paraqet themelin e zgjidhjes së kësaj çështjeje të ndieshme.

Ndërsa, liritë fetare dhe mbrojtja e monumenteve fetare duhet të rregullohet me ligj të veçantë e të mos kontranabandohet me terma politikë e ideologjikë, sepse në një rast të tillë ajo e ruan perceptimin mitiko- nacionalist për Kosoëvn si “tokë e shenjët” dhe “Jerusalem serb”. Ndërsa, perceptimet e tilla vazhdimisht do të prodhojnë ide konfliktualiteti me realitetin.

Ata që mendojnë se Ballkani prodhon histori më shumë se sa që mund të konsumojë, duhet ta kenë para sysh se kjo ka të bëjë me falsifikimin e historisë e jo me të vërtetat e saj. Ky dimension i problemit duhet të zgjidhet me rishikimin dhe rishkrimin e saj, duke u bazuar në fakte dhe vlera të vërteta, dhe duke e parë historinë e gadishullit dhe të këtyre kombeve në kontekstin e historisë evropiane. Pa e mundur kompleksin e madhështisë së rreme ballkanike, të paketuar me pansllavizëm e panortodoksizëm, është vështirë të evitohen konfliktet edhe në të ardhen, e ku trashëgimia kulturore dhe fetare serbe do të përdoret për mobilizimin e vazhdueshëm mbi projeksione nacionaliste dhe fashiste.

Ajo që ndodhi në vitin 1989, kur Millosheviqi zgjodhi Gazimestanin për të dhënë mesazhin e luftërave të ardhshme, nuk ishte një rastësi. Beteja e Kosovës, e zhvilluar në vitin 1389, në historiografinë, në propagandën, në artet dhe politikën zyrtare serbe, edhe sot përdoret si "argument" për pretendimet serbe mbi Kosovën, dhe sipas gjasave kështu do të jetë edhe në të ardhmen, nëse në aranzhmant e statusit të ardhshëm të Kosovës do të parashihen privilegje dhe koncesione për Serbinë, mbi bazën e trashëgimsië fetare dhe kulturore serbe. Ndërsa dihet fare mirë se në shekullin XIV nuk ka ekzistuar një kauzë kombëtare serbe dhe as shqiptare. Prandaj, do të jetë absurde nëse e ardhmja e këtij vendi do të kushtëzohet nga trashëgimia e bëmave të shekullit XIV dhe veçmas nga instrumentalizimi nacionalist i tyre.

Përmendorja në Gazimestan e ngritur në vitet pesëdhjetë të shekullit XX, e cila edhe në bisedimet e Vjenës u trajtua si trashëgimi kulturore serbe e dorës së parë, është shembull i falsifikimit dhe i instrumentalizimit të tillë. Nëse ajo ngrehinë, nën hijen e së cilës është promovuar ideologjia e gjenocidit serb kundër shqiptarëve, trajtohet si trashëgimi kulturore që duhet të ruhet me ligje të veçanta, do të ndodhemi para një anarkie të kualifikimeve të gjithçkaje si vlerë kulturore nacionale e nivelit të lartë. Në atë rrethanë, edhe godina e bashkësië së XVI lokale të Fushë Kosovës, në dritaren e së cilës Millosheviqi u pati premtuar ithtarëve të vet të egëruar se më askush nuk guxon t’i rrahë, mund të shpallet trashëgimi kulturore e dorës së parë dhe të mbrohet me aranzhmanet përcjellëse të statusit të Kosovës.

Vërtet, kjo nuk është zgjidhja e duhur për trashëgiminë kulturore të Kosovës. Zgjidhja mund të jetë vetëm deideologjizimi dhe deballkanizimi i saj. E kjo parakupton qasjen e lirë të konsumentëve të vlerave kulturore e jo eksteritorialitetin. Kjo parakupton universalizmin e jo fundamentalizmin, sikundër që parakupton integrimin e jo përjashtimin, qytetërimin e jo barbarinë.

Në Prishtinë, 1dhjetor 2006

[admin]

Për Tribunën e organizuar nga PEN Qendra e Kosovës me temën Trashëgimia kulturore e Kosovës – cila është ajo?

Shkruar nga Dr. Flamur Doli

Me këtë rast do të ndalem vetëm në një segment të Trashëgimisë Kulturore të Kosovës, përkatësisht në kullën shqiptare. Edhe pse, nocioni i Trashëgimisë Kulturore, në kuptimin më të thellë, është një dhe i pandashëm, përkundër diversitetit të tij dhe përbërsëve shumë shtresorë dhe kompleks në diakroni dhe sinkroni të zhvillimit të tij. Dhe vetëm kështu, dhe jo ndryshe, duhet trajtuar trashëgimia, mu ashtu siç trajtohet sot e gjithë ditën në mbarë botën e civilizuar.

Karta e Venecies, miratuar në Kongresin e II-të Ndërkombëtar, në vitin 1964, në kontekst të mësipërm, thotë:

“Vlerat e trashëgimisë kulturore të popujve që mbartin në vetvete një mesash shpirtëror të së kaluarës në kohën tonë janë dëshmi e gjallë e traditave të tyre shekullore.

Sot, njerëzimi sa vjen e më shumë bëhet i ndërgjegjshëm për unitetin e vlerave njerëzore të cilat i konsideron si pasuri të përbashkët dhe ndaj brezave që vijnë është bashkarisht përgjegjës për ruajtjen e tyre. Ai, pra edhe shoqëria e jonë, ka detyrime që këtë pasuri t’ua përcjellë brezave të ardhshme me gjithë pasurinë dhe vërtetësinë e saj”.

Pa mëdyshje se në këtë pasuri të përbashkët kulturore të njerëzimit edhe populli shqiptar dha një kontribut, si në lëmin e trashëgimisë materiale, po ashtu edhe në lëmin e trashëgimisë shpirtërore.

Në këtë kontekst, në kuadër të arkitekturës popullore autoktone, përkatësisht të asaj vernakulare, kultura materiale shqiptare dha një kontribut të çmuar. Kjo në veçanti spikatet me ndërtimin e kullës së tipit të Rafshit të Dukagjinit, rrënjët evoluitive të së cilës zunë fill së ndërtuari që nga lashtësia e thellë parahistorike.

Thënë me një fjalë, madje në kuptimin më të thellë të kontekstit të sipër thënë, kulla e tipit të Rrafshit të Dukagjinit është një monument i mirëfilltë dhe i veçant, të cilin kultura tradicionale shqiptare ia la në trashëgimi thesarit të kulturës materiale gjithëbotërore.

Themi të veçant, ngase me kompleksitetin e tipareve të saj dalluese urbarkitektonike, në këtë gjini ndërtimesh tradicionale, kulla karakterizohet si autoktone dhe e papërsëritshme gjetkë, jo vetëm në rajonin ballkanik por edhe gjithë evropian.

Mbështetur në eksplorimet e Akdemisë Serbe të shkencave të zhvilluara në vitet e pesëdhjeta në Kosovë, dhe në studimet individuale të shkencëtarëve të tjerë serb, shkenca serbe nuk mundi në asnjë mënyrë t’ia mohoj përkatësinë e saj kulturore.

Prandaj, studiuesit e njohur serb të kësaj lëmie, në publikimet e tyre, kullën e Rrafshit të Dukagjinit e quajtën si: “arnautska kulla”, “shiptarska kulla”, “shqiptarska kulla”, madje edhe si “albanska kula”.

Në këtë kontekst do ta veçoja një studim serioz të titulluar: “Kulla shqiptare e Plavës si tip banese”, të autorit Arh. Jovan Kruniq, botuar në: Zbornik Arhitektonskog Fakulteta, Univerzitet u Beogradu, 1953-56, faqe 171-182.

Ndaj, jo rastësisht, për shkak të arsyeve të sipër shtruara, duke ia ditur rëndësinë shumë domethënëse të kullës shqiptare, si pjesë e identitetit kultor shqiptar, gjatë luftës së fundit, kulla, sikundër dhe monumentet e tjera, në mënyrë të planifikuar dhe sistematike u shkatërrua prej rregjimit dhe forcave serbe. Prandaj, me të drejtë, studiuesi Robert Elsie, lidhur me kontekstin e mësipërm, konstaton: ”Ishte gjithashtu koha kur hegjemonia e huaj, me strategjinë e saj të mbrapshtë të spastrimit etnik dhe urejtjes së verbër, po orvatej të fshinte e të zhdukte kulturën shekullore, po ende të brishtë, të shqiptarëve të Kosovës, një kohë kur gjenocidi në Ballkan përsëri po ngrinte kokën e vet të shëmtuar”.

Pas gjithë kësaj, sot, është për t’u habitur se si disa individ kompetentë të Instuticioneve të kulturës japin deklarata të papërgjegjshme duke thënë, madje me një lehtësi të pa përballueshme, se kullat shqiptare nuk mund të konsiderohen si monumente kulture?!

Më poshtë do të japim prova se e vërteta në këtë kontekst qëndronë ndryshe.

Si kontribut timin, në kontekst pozitiv të sipërthënë, do të përmendja faktin se gjatë viteve 1999 dhe 2000, në Gjermani i hapa dy ekspozita nga lëmi i trashëgimisë popullore të Kosovës. Me ç’rast, një hapësirë e veçantë iu kushtua kullës shqiptare të tipit të Rrafshit të Dukagjinit.

Fill pas kësaj, në Agjensionin Evropian për Rindërtim, me seli në Prishtinë, aplikova me propozim projekt për pregaditjen e ekspozitës dhe katalogut nga lëmi i Arkitekturës popullore të Kosovës, e cila do të përfshinte arkitekturën tradicionale rurale si dhe arkitekturën tradicioanle urbane të qyteteve të Kosovës. Me këtë rast, u arrit që për herë të parë në dokumentat zyrtare - ndërkombëtare të Agjensisë Evropiane për Rindërtim, të thuhet me sa vijon:

“Hyrje. Kosova mund të krenohet me trashëgiminë e saj të pasur të arkitekturës tradicionale dhe popullore. Kullat, shtëpitë shqiptare të fortifikuara, si dhe shtëpitë tradicionale rurale, nuk janë të njohura vetëm për shkak të bukurisë dhe kompleksitetit të tyre arkitektonik, por njëherësh ato ofrojnë një dëshmi shumë interesante lidhur me organizimin e jetesës në shoqërinë tradicionale shqiptare.

Gjatë luftës, kullat, si elemente të kulturës dhe trashëgimisë shqiptare, sistematikisht u shkatërruan ose u dëmtuan në përmasa të ndryshme. Duke marrë parasysh kompleksitetin e tyre arkitektonik, si dhe shpesh herë, edhe përmasat e tyre të mëdha, për to deri më tani nuk është dhënë ndonjë ndihmë ndërkombëtare, ndaj shumë prej tyre rrezikohen që pakthyeshëm të humbasin nëse brenda një kohe të shkurtër nuk bëhet restaurimi i tyre…

…Duhet ngritur vetëdijen për përmasat e dëmtimeve të cilat iu shkaktuan trashëgimisë kulturore shqiptare si dhe për urgjencën e rikonstruimit dhe mbrojtjes së tyre”.

E gjithë ajo që u mbarështrua më sipër, natyrshëm rezultoi me vlerësime të drejta të përkatësisë kulturore të kullës së tipit të Rrafshit të Dukagjinit edhe në qarqet kulturore relevante.

Do të thotë, përkufizimi i drejtë i përkatësisë kulturore të kullës shqiptare u zyrtarizua edhe në dokumentet e institucionit më të lartë botëror i cili mirret me mbrojtjen e trashëgimisë kulturore, siç është UNESCO. Kështu, në publikimet e UNESCOS: të vitit 2004 dhe 2005, lexojmë:

“Për arkitekturën vernakulare (autoktone vrejta ime) të Kosovës perëndimore karakteristike janë shtëpitë e fortifikuara dy katëshe me dyshekllak (çardak) dhe banesat impresive të fortifikuara ndërtuar prej gurit, të quajtura kulla.

Shtëpitë e fortifikuara (kullat). Historia: Banesë gjysëm e fortifikuar e ndërtuar prej gurit për familje të gjerë - familje të mëdha. Tipike për kulturën shqiptare. Haset në pjesë të ndryshme të Ballkanit, por shumë e shpeshtë në Kosovën perëndimore – Rrafshin e Dukagjinit (Deçan, Junik, Nivokaz, Strellc, Isniq, Botushë, Vrellë).

Nga 2000 kulla të cilat eksistonin para 1998/99 shumë prej tyre u shkatërruan. Kullat kosovare kryesisht datojnë prej shekullit të 18 dhe 19, por ato u ndërtuan edhe gjatë dekadës së parë të shek. 20. Ato u ndërtuan për familje të gjerë si banesa gjysëm të fortifikuara dhe i përkasin kulturës shqiptare…”

Duke e ditur mirëfilli se kulla ka të bëjë drejtpërsëdrejti me identitetin kulturor dhe kombëtar të shqipatrëve dhe mbështetur në qëllimet shovene serbomadhe të përkufizuara më sipër nga studiuesi Robert Elsie, forcat ushtarake të okupatorit serb ndërrmorën një fushatë të paparë në shkatërrimin e kulturës sonë materiale, e në veçanti të kullës shqiptare.

Kështu, me dhjetëra e dhjetëra shtëpi dhe kulla të bukura të fshatit Vërmicë, ndërtuar në tërësi prej gurit, muret e të cilave ishin zbukuruar me një ornamentikë popullore jashtëzakonisht të pasur si mbijetoja të besimeve të lashta pagane nga kompleksi i hyjnive mbrojtëse të shtëpisë, u dogjën dhe u shkatërruan nga forcat ushtarake serbe gjatë luftës së vitit 1999. Okupatori serb, duke qenë i vetëdijshëm për vlerat e mëdha të këtyre shtëpive, pastaj për rëndësinë e tyre historike e arkeologjike, i shkatërroi ato pamëshirshëm, duke e lënë një fshat të tërë në rrënoja.
Po këtë fatëkeqësi e përjetoi edhe fshati tjetër i Dukagjinit, i cili në tërësi ishte i ndërtuar me kulla shqiptare të tipit të Rrafshit të Dukagjinit. Ky fshat në vend se të shndërrohej në një muze të hapur etnologjik, ai nga forcat sërbe poashtu u shndërrua në fshatë rrënojë.

Po kështu, edhe shumë kulla të Junikut historik, gjatë kësaj lufte u dogjën, ndër to do përmendur kullën e njohur “Oda e Junikut” me vlera të mëdha arkitektonike dhe me një rëndësi të madhe historike për popullin shqiptar. Pastaj kompleksin e kullës të familjes së Makajve, e cila në përbërje kishte edhe dy kosha (drithënikë) me vlera të jashtëzakonshme.

Më tej, pashmangshëm, duhet përmendur edhe kullën monumentale të Loshajve, e njohur edhe si kulla e Dylshabanëve. Ajo u dogj nga forcat serbe, dhe në mungesë të përkujdesjes institucionale dhe private, u rrafshua me tokë. Edhepse e djegur, kjo kullë, me tiparet e arkitekturës së mureve të saj dukej e bukur dhe monumentale, ndaj e njëjta së paku duhej të konservuar dhe ruajtur si e tillë.

Po kështu, edhe kulla qytetare e Pejës, përkatësisht kulla e kompleksit tradicional të banimit të Haxhi Zekës, pa mëdyshje kulla me tipare më monumentale dhe më të arrira, u dogj. Ajo, u restaurua me iniciativë dhe financim të pronarit të sotëm, në mënyrë jo profesionale dhe jo institucionale. Ndërkaq, shtëpia e familjes në oborr të këtij konaku, tipike për qytetin e Pejës, si një shtëpi margaritar, me vlera të mëdha arkitektonike, edhe përkundrejt hartimit të projektit kryesor për rikonstruktimin e saj, ajo sot e gjithë ditën ka ngelur rrënojë.

Përveç këtyre monumenteve kulturore, në qytetin e Pejës u dogjën edhe shumë shtëpi të tjera, margaritar të mirëfilltë të kulturës së banimit tradicional, siç janë shtëpia e Perollëve, shtëpia e familjes Musa, dhe shumë shtëpi të tjera. Në këtë kontekst, është më rëndësi të përmendet edhe djegia e qëllimshme, mbase në vitet e shtatëdhjeta, e një margaritari tjetër të shtëpisë tipike tradicionale të qytetit të Pejës, mdërtuar në kuadër të konakut në oborr të Patrikanës së Pejës. Kjo shtëpi me tipare plotësisht të njëjta me ato të shtëpisë qytetare të Pejës, ndërtuar nga shqiptarët, u dogj me qëllim nga vet serbët, për t’i shlyer gjurmët e kulturës shqiptare brenda ndërtimit të kompleksit të kësaj Patrikane.

Edhe në qytetin e Gjakovës, u dogj në tërësi Çarshia e Madhe, me tipare unike dhe të papërsëritshme në gjithë arelin kulturor arkitektonik të Ballkanit dhe më gjerë. Në këtë qytet u dogjën edhe shumë e shumë shtëpi të tjera me vlera të mëdha arkitekturale, siç janë ato të familjes së Këpuskave, familjes së Axhanelëve, pastaj shtëpia e njohur e Tafës së Aliagës, më tej kompleksi i Medresesë së Madhe. Me një fjalë, gjatë luftës së fundit, okupatori serb, si në asnjë luftë tjetër para saj, dogji pamëshirshëm, me paramendim dhe në mënyrë sistematike vlera të njëmendëta dhe të papërsëritshme të arkitekturës tradicionale shqiptare.

Ç’është më e keqja, sot e gjithë ditën, pothueja se nuk u ndërmor asgjë, apo u ndërmor papërfillshëm pak, në kontekst të restaurimit dhe rindërtimit të këtyre vlerave të traditës arkitekturale popullore të Kosovës.

Ndërkaq, duke mos e trajtuar drejtë Trashëgiminë kulturore të Kosovës, si një dhe të pandashme, për shkak të indiferencës së institucioneve tona, mësojmë se në të njëjtin buletin të UNESCO-s: Cultural Heritage in South - Est Europe: Kosovo, Mission Report, 26-30 April 2004, të përfshihen 26 (njëzet e gjashtë) kisha ortodokse sllave, ndërtimi i të cilave kishte karakter ekskluzivisht politik – ekspanziv serbomadh e jo burimor, dhe një objekt i vetëm i kulturës shqiptare, atelieja, galleria e hapur dhe muzeu i skulptorit Agim Çavdarbashës.

Vlera e parallogaritur për restaurimin e të gjitha këtyre kishave kap shumën prej 20.759.544 US$, ndërkaq për atelien e Çavdarbashës gjithësej 75.000 US$. Cinike, e turpshme, madje diskriminuese!

Së këndejmi do thënë se, meqë kulla shqiptare me tiparet e saj autoktone paraqitet si një xhevahire e veçantë në thesarin e trashëgimisë botërore, mu ashtu sikundër që u karakterizua edhe nga faktori më kompetent dhe më i lartë ndërkombëtarë, të njëjtën duhet trajtuar vetëm e vetëm si të tillë. Prandaj, faktori vendorë nuk duhet të sillet me indiferencë ndaj kësaj kategorie të vlerave tradicionale arkitekturore, por, përkundrazi, si pikë rëndesë në kuadër të menaxhimit të monumenteve të kulturës duhet ta ketë pikërisht kullën shqiptare dhe me këmbëngulje ta ruaj krejt atë që është e mundur të ruhet prej këtyre vlerave të veçanta dhe të papërsëritshme.

Before you go to the bridal wedding dress salon for the first time, browse through weddings magazines to get a sense of what you like; it's helpful to bring pictures of wedding dresses that appeal to you. Also, be open to trying a variety of plus size wedding dresses. What may seem unlikely on the rack of the wedding gowns may be stunning on you.

[bf90c93x866c99]

boyjewelrybuyersjewejewelryonsalelargestjewelryjewelry222

damadwheeleimplyogcurd

[7857875198702]

sdfaedsfaefsaelgkgead

[7857875198702]

berkkeeggaaqqwvvcc